انجمن دوستداران یادگارهای تاریخی ایزیرتو

برگرفته از روزنامة اعتماد، سال نهم، شماره 2243، مورخه 1/6/1390، ص13

در خلأ واكنش مجلس ودولت به تخريب آثار تاريخي

قلعه سردار در بوكان تخريب شد

بعد از تخريب خانه هاي قديمي و نبود واكنش مقتدرانه قواي مقننه و مجريه، حالا خبرها از ويراني قلعه تاريخي سردار شهر بوكان و منطقه آتشگاه اصفهان حكايت مي كند. به گزارش «اعتماد» فعايت ساختماني در «قلعه سردار» بوكان در حالي صورت گرفته و بخشي از قلعه را تخريب كرده كه طبق برنامه جامع طرح تفصيلي شهر بوكان در سال 76 جزو 5 اثر تاريخي محصور در محدوده شهري بوده و به درخواست سازمان ميراث فرهنگي و طبق مكاتبات دستگاه هاي دولتي در استان به ثبت آثار تاريخي  شهر رسيد و مطابق اين ثبت هر گونه تصرف و تخريب در آن ممنوع اعلام شد. استعالم سازمان ميراث فرهنگي به شماره 443 و تاريخ 13آبان سال76 بوده و طي آن از شهرداري خواسته شده در حريم 50 متري پنج اثر «گنبد سردار»، «مسجد جامع»، «حوض بزرگ»، «قلعه سردار»، «گل تپه» هر گونه ساخت و ساز و فعاليت عمراني و تخريبي ممنوع شده و در صورت نياز با اطلاع سازمان ميراث فرهنگي«اداره ميراث استان» و طبق ضوابت و موازين طورت گيرد.عبدالعزيز مولودي، عضو هيات مديره ايزيرتو در گفت وگو با «اعتماد» با اشاره به شكايت بيش از 150 نفر از فعالان ميراث فرهنگي به دادسراي عمومي و انقلاب بوكان و رييس سازمان مسكن و شهرسازي استان آذربايجان غربي تأكيد كرد: خاكبرداري در قسمتي از قلعه و نه در حريم اثر انجام شده كه 60درصد اين ساختمان شخصي و 40درصد آن در اختيار سازمان اوقاف است.ساخت وساز در اين قلعه در حالي صورت گرفته كه مجري طرح ساختماني هيچ مجوزي از سازمان هاي مرتبط مثل سازمان ميراث فرهنگي نداشته است. با اين حال قلعه تاريخي سردار در خيابان سردار شهر بوكان واقع است و اينك پايگاه نظامي است. قلعه سردار منسوب به سردار عزيز خان مكري داماد اميركبير بوده كه در سال 1285 هجري قمري بنا شده است. اين قلعه 13 متر ارتفاع دارد و مصالح استفاده شده در آن ساروج، خاك رس، خاك سفيد، آجر و چوب است. طول قلعه 30 متر و عرض آن 25 متر و داراي 6 شاه نشين روي 9 ستون به ارتفاع 2 متر است. در نامه اي به امضاي 150 نفر از مردم و فعالان ميراث فرهنگي شهر بوكان براي دادسراي عمومي و انقلاب اين شهر خواستار توقف فوري عمليات و در صورت نياز، بازداشت متهمان و تخريب كنندگان شده اند.

برگرفته از روزنامه روزگار، سال پنجم، شماره 1589، مورخه 1/6/1390، ص 6

تخريب آثار تاريخي بوكان به بهانه ساخت املاك تجاري

قلعه سردار بر دار

روال كار در همه شهر هاي ايران يكي است؛ از تهران كه پايتخت است گرفته تا بوكان كه شهري كوچك در آذربايجان غربي است. در چند سال اخير تنه يك چيز مد شده و آن هم ساخت پاسا‍ژ و افزودن بر ملك هاي تجاري بدون توجه به نياز اقتصادي شهر و عرضه و تقاضا و همين طور بدون توجه به هويت فرهنگي و تاريخي شهرهاست.

ساخت املاك تجاري آفتي است كه به شدت بر جان تاريخ و فرهنگ مملكت افتاده و از آنجا كه هميشه زور پول بر فرهنگ مي چربد كسي نمي تواند جلودار رشد قارچ وار اين ساخت وساز ها شود. اما اين بار منظور ما نه بازار تهران است و نه پاساژ مجاور مسجد فخرالدوله تهران، اين بار صحبت از قلعه سردار عزيز خان بوكان است كه روز به روز به خاطر ساخت و ساز هاي تجاري كه خيلي از آنها مجوز ميراث فرهنگي را هم ندارند كوچك و كوچك‌تر مي شود.

قلعه سردار عزيز خان در مركز شهر بوكان قرار دارد كه قدمت نخستين آن از هزاره اول قبل از ميلاد شروع مي شود ودر زمان قاجار به طور كامل بازسازي شد. اين قلعه به شماره 595 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده ولي ساخت و سازها روي آن از سال 1361 با ساخت يك پادگان نگامي شروع شد و از سال 1384 با ساخت پاساژ‌هاي تجاري و تسطيح خاك آن شدت گرفت و موجب از بين رفتن اين قلعه شد؛ قلعه اي كه به خاطر بي توجهي هاي مسوولان هرگز فرصت كاوش علمي توسط باستان شناسان براي آن ايجاد نشد. در سال 1384 پياده روي شش متري اي بين مسجد جامع شهر و ضلع شمالي قلعه وجود داشت كه شهرداري بوكان و سازمان ميراث فرهنگي اين پياده‌رو را به يك خيابان 12متري تبديل و بخش هايي از مسجد و قلعه را براي اين به اصطلاح توسعه نابود كردند.

در همان زمان شكايتنامه اي با امضاي بيش از 10 نهاد مدني(‌‌‌‌NGO)‌ بوكان به اسفنديار رحيم مشايي معاون رئيس جمهور و رئيس وقت سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري كشور نوشته شد. نامه ارجاع داده شد به معاون حفظ و احيا، رئيس سازمان ميراث فرهنگي استان و كارشناسان استان ها اما هيچكدام به نتيجه نرسيدند و دست آخر نامه در بايگاني سازمان استان براي هميشه ثبت شد.

اين در حالي است كه سازمان ميراث فرهنگي در جواب استعلام طرح تفصيلي شهرستان بوكان طي نامه اي به شماره125485-13 در تاريخ 11/9/1376 اعلام كرد قلعه سردار، مسجد جامع و حوضخانه بزرگ بوكان در زمره آثار تاريخي قرار دارند و هر گونه ساخت و سازي در شعاع 50متري آنها ممنوع است.

با گذشت چند سال از آن اتفاق گويي عريض كردن خيابان و ساخت مغازه هاي تجاري به مذاق مسوولان شهر خوش آمده است كه اين بار مي خواهند ضلع جنوبي و شرقي قلعه را نابود كنند. اين در حالي است كه شهرستان كوچك بوكان نياز به اين همه ملك تجاري ندارد و براي توسعه پايدار شهر مي ت.ان كار هاي كارشناسي شده ديگري انجام داد.

اما اين بار مردم بوكان ساكت ننشستند. آنها در نامه اي به رئيس سازمان مسكن و شهرسازي استان آذربايجان غربي خواستار توقف اين ساخت و ساز هاي غير اصولي شدند و همين طور شكوائيه اي نيز عليه مجريان اين عمليات به اصطلاح عمراني تنظيم و تقديم دادگاه كردند تا شايد از طريق قانون بتوانند جلوي اقدامات غير قانوني افراد سودجو را بگيرند. رونوشتي از آن نامه و شكوائيه را نيز به روزنامه «روزگار» ارسال كردند.

طبق مواد 558 تا 569 قانون مجازات اسلامي، فصلي تشكيل شده كه در آن جرائم عليه ميراث فرهنگي تعريف و تخريب اموال تاريخي و فرهنگي در آن جرم انگاري شده است. در همين حال در ماده 727 قانون مجازات اسلامي مواد 558 تا 566 را كه موضوع آن تخريب اموال تاريخي بوده جزء مواردي تلقي كرده كه «جز با شاكي خصوصي تعقيب نمي شود و در صورتي كه شاكي خصوصي گذشت نمايد دادگاه مي تواند در مجازات مرتكب تخفيف دهد.» حالا بايد ديد كه آيا شكايت شاكيان خصوصي تخريب قلعه سردار عزيز خان به توقف عمليات عمراني مي رسد يا خير.

حوضخانه بزرگ بوكان در معرض تخريب

در همين حال دبير انجمن دوستداران يادگار هاي تاريخي ايزيرتو مي گويد حوضخانه بزرگ بوكان كه يكي از نمادهاي هويتي اين شهرستان در استان آذربايجان غربي است، در معرض تخريب است. علي اسماعيل نژاد در اين باره توضيح مي دهد: «حوضخانه بزرگ بوكان در كنار دو بناي قلعه سردار عزيز خان و مسجد جامع بوكان يكي از اركان تشكيل اين شهرستان است و جايگاه والايي در ادبيات شفاهي و فولكلور مردم كردستان دارد، ولي اكنون به واسطه اقدامات نسنجيده مديران اين شهرستان در آستانه تخريب قرار گرفته است.»

او با تأكيد بر اينكه برخي مسوولان شهري در نظر دارند قسمتي از حريم اين حوضخانه را كه بخش اصلي بافت تاريخي شهرستان بوكان است، به مركز تجاري تبديل كنند، ادامه مي دهد: «اين تصميم با مخالفت برخي نهادهاي مدني، فعالان فرهنگي و مهندسان معماري و شهرسازي روبرو شده است. مخالفان اين طرح غير كارشناسي در دردنامه اي خطاب به مسوولان شهري، جلوگيري از اين اقدامات را خواسته اند، ولي  تاكنون نتيجه اي حاصل نشده است.» او همچنين يادآور مي شود: «پيش از اين، شهرداري با ايجاد خياباني در بافت تاريخي در كوچه بين سردار عزيز خان و مسجد جامع بوكان، سبب تخريب بخش ديگري از بافت تاريخي اين شهرستان شده است.»

نامه اي ديگر به مسوولان شهر بوكان

همچنين پيش از نامه نگاري به رئيس سازمان مسكن و شهرسازي استان و دادگستري، نامه ديگري نيز به مسوولان شهري نوشته شده بود. مسوول كميته بخش معماري انجمن دوستداران يادگارهاي تاريخي ايزيرتو در نامه اي خطاب به مسوولان شهرستان بوكان چنين آورده است: «روزگاري است شهر بوكان چشم به حوضخانه ي بزرگي دوخته تا روزي ساختمان هاي زشت و نامناسب روي آن برچيده شوند و دوباره مانند سالهاي نه چندان دور، مردمش را در كنار خود ببيندو به عنوان مركز و قلب تپيده شهر باقي بماند. حوضخانه بزرگ، شناسنامه و هويت شهر بوكان محسوب مي شود. تاريخ شهر با تاريخ حوضخانه گره خورده است و كمتر كسي را مي توان يافت كه به اين مسئله واقف نباشد.»

امير كدخدامحمدي در بخش ديگري از اين نامه با تاكيد بر اينكه حوضخانه بزرگ به نوعي هويت شهر محسوب مي شد كه اين هويت با سرپوشيده شدن از بين رفت، ادمه داده است: «مطلع شديم كه تصميم دارند همچنين تاسيسات و ساختمان حوضخانه را بردارند. خبر مسرت بخشي بود، براي شهري كه هر چه دارد از حوضخانه دارد. ولي متاسفانه در طرحي كه براي اين مجموعه صورت گرفته، ساختمان روي حوضخانه برداشته نشده است، بلكه فقط كمي ظاهر آن را مرتب كرده اند.» اين كارشناس ارشد معماري با اشاره به مطالعات خود روي پيشينه شهر و عناصر كالبدي مركز شهر، نكاتي را درباره برخورد با چنين فضايي مطرح كرده و گفته است: «مهم ترين مساله در برخورد با اين پروژه اين است كه بايد ساختمان هاي الحاقي برچيده شوند. همچنين زنده سازي مركز شهر قديم بوكان بايد يكي ديگر از اهداف اين پروژه باشد.»

كدخدامحمدي دز پايان هم تاكيد كرده است: «همچنين راهكارهاي عمده اي جهت تامين امنيت بهداشتي آب حوضخانه و بدون سرپوشيده كردن حوضخانه وجود دارد كه اگر به اهميت موضوع و مقياس پروژه واقف بوديم، مطمئناً چنين بي تفاوت از كنار موضوع گذر نمي كرديم و كمي تامل مي كرديم.»

تاريخچه قلعه

قلعه سردار عزيز خان در بوكان بر بالاي تپه اي به ابعاد تقريبي 50 در 60 متر از خاك دستي كوبيده و ارتفاع 13 متري از خيابان اصلي بوكان، با استفاده از مصالح ساروج، خاك رس، خاك سفيد، آجر 20 در 20 سانتيمتر و چوب ساخته شده است.

زماني طول قلعه 30 متر، عرضش 25 متر و داراي شش شاه نشين بوده كه روي 9 ستون سنگي به ارتفاع دو متر و قطر يك متر قرار داشت. همچنين قلعه سردار بوكان داراي سردابي بود كه در داخل آن حوض و فواره اي قرار داشت و آب اين فضا از چشمه اي كه نزديك به 11 متر پايين تر از قلعه واقع بود، تامين مي شد. در دو گوشه شرقي و غربي اين قلعه در بالاي برج هاي مرتفع منشوري شكل آن دو كنگره فلزي كه هم براي سكونت و هم به عنوان مركز حكومتي بوده است، نصب شده كه شكوه و عضمت خاصي را به قلعه بخشيده بود.

اين قلعه توسط  سردار عزيز خان مكري در سال 1285 هجري قمري در كنار حوض بزرگ بوكان احدا شد و در سال هاي 1325 تا 1351 به عنوان شهرباني، پست و مدرسه استفاده مي شد.