بیجار، بام ایران

بيجار گروس در غرب ايران واقع شده و توابع استان کُردستان است . بيجار 7730 کيلومتر مربع مساحت بوده و داراي 288 روستاست که حدود 262 روستاي آن قابل سکونت است . از شمال‌شرقي به استان زنجان، از شمال‌غربي به شهرستان تکاب (درآذربايجان غربي)، از جنوب به شهرستان قروه، از جنوب‌شرقي به قسمت کوچکي از استان همدان و از غرب به سنندج و ديواندره محدود است.
بيجار منطقه‌اي است در امتداد سلسله جبال غربي ايران و يک سوم اراضي آن کوهستاني است. جنس خاک آن از سنگ‌هاي رسوبي مخصوصاً ترکيبات رسي و آهکي و متعلق به دگرگوني‌هاي دوران سوم است .
شهر بيجار به «بام ايران» شهرت دارد چرا که 1940 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و 770 متر از تهران و 425 متر از سنندج بلندتر است.
اين شهر بعد از شهر‌کُرد بلندترين شهر ايران بوده و در طول 47 درجه و 36 دقيقه شرقي گرينويچ و عرض شمالي 35 درج و52 دقيقه استوا قرار دارد.
بيجار در زمان قديم معروف به «بيد زار» بوده و برخي وجه تسميه‌ آن را به اين دليل مي‌پندارند. شاه اسماعيل صفوي هنگام لشکرکشي به غرب ايران از اين منطقه عبور کرده و نيز سپاهيان چنگيز از آن گذشته‌اند و آثاري به نام چنگيز قلعه در بالاي کوهي به همين نام در 5 کيلومتري شهر حکايت از اين موضوع دارد.
قدمت تاريخي اين منطقه به هزاره‌ سوم قبل از ميلاد مسيح مي‌رسد و مويد اين فرض «دژ سترک» يا قلعه «قمچقاي» است که در عهد مادها، پارت‌ها و ساسانيان به عنوان پا يگاه استراتژيک از آن استفاده مي‌شده است.
از مشاهير و نامداران گروس مي‌توان حسنعلي خان امير نظام گروسي را نام برد که نوشته‌هايش نمونه ممتازي از نثر فارسي به شمار مي‌رود وي مدتي در مقام وزارت فوايد عامه و سفير و سرپرست دانشجويان اعزامي به اروپا و حکمراني ولايات و ايالات بوده و کلاً در سال‌هاي 1253 تا 1275 هجري قمري مراحل خدمات دولتي را از سرهنگي فوج گروس و رياست گارد مستحفظين ديوانخانه و ارگ تبريز و حفظ انتظامات کرمانشان و خراسان و ... طي کرد و آرامگاه‌اش اکنون در ماهان کرمان در کنار شاه نعمت‌الله ولي قرار دارد. ايشان بسيار مورد توجه ميرزا تقي‌خان امير کبير بوده‌اند.
مرحوم شيخ فاضل گروسي يکي ديگر از نامداران گروس است. وي در سال 1259 شمسي در بيجار متولد شد. در تحصيل علوم فقه و اصول، فلسفه، عرفان، علوم غريبه و زبان‌هاي خارجي موفق بوده‌اند، مفردات قرآن کريم، ورزش افکار، رساله تغني در قرآن، تجويد استدلالي، جنگ المهمات، هرکسي کار خودش بار خودش و ... از آثار وي است.
بيجار، هم‌چنين حضور بزرگان مذهبي چون سيد محمد امامي و حسينعلي رحماني گروسي و... را در تاريخ پر افتخار خود داراست.
موسيقيدانان، نقاشان، خطاطان، شعرا و اديبان، پزشکان، هنرمندان از رشته‌هاي گونا‌گون، روحانيون و نظاميان گران‌قدر زيادي در بيجار بوده و خدمات زيادي را ارائه داده اند که جهت کسب اطلاعات بيشتر مي‌توانيد به کتاب «سيماي بيجار گروس و مشاهير آن» تأليف استاد محمدعلي کوشا مراجعه کنيد .
صنايع دستي اين منطقه را قالي، قاليچه، گليم، جاجيم، سجاده، نمد، توري، دستکش، جوراب و ... تشکيل مي‌دهند و فرش‌هاي اين منطقه از شهرت جهاني برخوردار بوده و به خارج صادر مي‌شده است.
شرکت سيمان کُردستان، شرکت گچ کُردستان، شرکت گچ شور سو، معدن آهن شهرک، معدن آهک قمشلو، معدن گچ قره بگ، معدن نمک ميدان، معدن مرمر گراچقا، با شوکي، نوبهار، قشلاق لو، معدن سنگ تراورتن حسين‌آباد کمر زرد و ... جزو کارخانه‌ها، صنايع و معادن با ارزش بيجار هستند که ضمن ايجاد فرصت‌هاي شغلي بسيار، اقدام به صدور محصولات خود به خارج استان يا کشور مي‌کنند.
کوه‌ها: کوه‌هاي حمزه عرب، نقاره کوب، بادامستان، زاغه، نسار، چنگ الماس، پنجه علي، شاه نشين، سر قيصه، شاها، چهل تن، سنگ پا، زرنيخ و... در منطقه بيجار قرار دارند.
آثار تاريخي: قلعه بزرگ قم چقا، پل تاريخي صلوات‌آباد، بناي سنگي اوچ گنبد، مسجد تاريخي خسروآباد، تيمچه حاج شهباز خان، تيمچه امير تومان متعلق به دوره صفويه، زيارتگاه حمزه عرب، پنجه علي، آثار سد خاکي جعفرآباد، تپه نجف‌آباد، مقبره آ يت‌الله فاضل گروسي و قلعه‌هاي تاريخي بسيار و مقابر و امامزاده‌هايي چون سيد مسيب سيد شکر، مقبره صاحبه، گنبد پير صالح، مقبره سيد خضر از جمله اماکن و آثار تاريخي موجود در شهرستان بيجار هستند و جمعاً حدود 60 اثر باستاني و تاريخي در آن شناسايي شده‌اند. رود قزل اوزن از شاخه‌ اصلي سفيد رود از اين منطقه مي‌گذرد.
سابقاً بيجار داراي گردشگاه‌هايي مثل باغ صفا، سراب، تخت، چهار باغ، بادامستان، چم حاکمي، باغچه چال يارمجه، چشمه عزيز، شاهرخ‌آباد، عباس‌آباد و... بوده که اکثراً تخريب شده و فعلاً محدوده شهربازي (باغ صفا) و اطراف رودخانه بيانلو و صلوات‌آباد، سراب و تخت جهت تفريح و گردش در تابستان استفاده مي‌شود.
بازارهاي بيجار قديم شامل افتخار نظام ، قيصريه سالار، قيصريه سيد لشکر، بازار امير تومان و بازار بزرگ بيجار بوده است.
در سال 1375 جمعيت اين شهر حدود 47500 نفر و روستاهاي آن حدود 68000 نفر بوده است که متأسفانه هر سال نسبت به سال قبل رشد منفي داشته است و مردم به شهرهاي ديگر مهاجرت مي‌کنند.
صادرات گروس را در درجه اول گندم و جو تشکيل مي‌دهند. کتيرا و محصولات دامي مثل پشم و پوست و برخي غلات هم از اين دسته‌اند. ماشين آلات کشاورزي، صنعتي و لوازم خانگي، پوشاک و خوار و بار هم به منطقه وارد مي‌شود. لازم به ذکر است که بيجار در کشور ايران جزو رده‌هاي اول کاشت و برداشت گندم است .
داروهاي گياهي بيجار فراوان و داراي اهميت است؛ من جمله ازوه (آويشن)، مرزه، گل کو، گل گاو زبان، بيد، پونه، بومادران، ريواس، خاکشير، اسفند، سيسمبر(شاه نسترن) رازيانه، بابونه، زبان گنجشک، کنگر، شنگ و انواع عرقيجات.
پرندگاني چون کبک، بلدرچين، عقاب، جغد، شاهين، قرقي، نوک قرمز و... در اين منطقه زيست مي‌کنند. قمري، لک لک، مرغابي، فاخته، هما، سبز قبا، هدهد و حواصيل زرد و خاکستري از پرندگان مهاجر بيجار به شمار مي‌آيند و در مناطق حفاظت شده، قوچ، ميش، کل، بز و ... وجود دارد.
از ديگر پستانداران نيز مي‌توان از خرس قهوه‌اي، گراز، روباه، خرگوش، گرگ، گربه وحشي، راسو، کفتار، خفاش، جوجه تيغي و ... اشاره کرد.
اکثر مردم بيجار به زبان کُردي گروسي و ترکي تکلم مي‌کنند. در اين ناحيه دو لهجه‌ کُردي از شعبه‌هاي کرماشان و لهجه سوراني (گوراني) تشخيص داده شده است.
مراسم تاسوعا و عاشوراي بيجار در ايران کم نظير است و مردم در برگزاري آن مشارکت فعال دارند و هر ساله خبرنگاران از کشورهاي خارجي جهت تهيه گزارش در آن شرکت مي‌کنند. مردم منطقه مراسم عيد باستاني و ملي نوروز را هم با شکوه برگزار مي‌کنند.
در بيجار به برکت گرايشات مذهبي، ارتکاب جرايم بسيار پايين بوده و آمار مؤيد اين مطلب است.
از مساجد بيجار مي‌توان مساجد قائم، جامع بازار، اميرالمؤمنين، سيد الشهداء، امام رضا، فاطميه، ابوالفضل، موسي ابن جعفر، حضرت محمد (ص)، امام حسن، و حسينيه شهر را نام برد.
خيابان شهدا ، توحيد، بلوار امام، طالقاني، الماسيه، مدرس، کمربندي حلوايي، کمر بندي بادامستان (امير نظام)، بلوار سراب، خيابان ريگ سياه، بلوار رحماني، خيابان مرزبان، فاضل، از خيابان‌هاي بيجار هستند .
هم‌چنين محلات عمده بيجار شامل بادامستان، تازه آباد، ريگ سياه، نقاره کوب، حلوايي، تخت، پشت قلعه، يارمجه، کارمندان، فرهنگيان، محمودآباد، سراب، شهرک مهديه، شهرک آفتاب، فرحي، عسگر آباد، چشمه عزيز، باغ صفا و غيره است .
برخي از خانواده‌ها و ايلات سرشناس بيجار براساس مطالب کتاب سيماي بيجار گروس عبارتند از: ايل بايندر، ترکمندي، طايفه اردلان، ايل کبودوند، امير علايي‌ها، رضايي‌ها، خواجه وند، دارجي، حسن تيموري، گاوبازه‌اي، مندمي، شيخ اسماعيلي، ور مزيار، بورکه‌اي، الوندي، حکمت منش، کا ظمي، گروسي، محمد بيگي، محمدي، جمشيدي، خدادادها، وکيلي و غيره.
بيجار داراي دانشگاه پيام نور، دانشگاه آزاد، مرکز آموزش عالي فرهنگيان و ... است. مردمان شهر و روستاهاي کراني (حسن‌آباد ياسوکند)، بابارشاني، پير تاج، توپ آ اج، نجف آباد، خسرو آباد، سياه منصور و ... همواره جزو افتخارات گروس بوده و بزرگاني را در دامان پر مهر خود پرورده‌اند. /104
تلخيص حميد‌رضا ترکمندي