گاهنامه ایزیرتو - سال دوم . شماره اول . شماره پیاپی 2

نهادهای مردمی، حافظان راستین میراث فرهنگی

سیما میری[1]

احتمالاً تاکنون با این پرسش مواجه شده­اید که چرا میراث فرهنگی؟ چرا آثاری که از سده­ها و بلکه هزاره­های پیش در زیر زمین و درون کپه­های خاک بی­استفاده مانده­اند باید حفاظت شوند؟ اجازه می­خواهم که به حوزه سینما رجوع کنم و مثال زیبای دکتر عباس علیزاده، استاد فرزانه دانشگاه شیکاگو را برای بیان منظورم بکار گیرم. چند سال پیش فیلمی به نام «از روی عرشه» تهیه شد و بر روی پرده آمد. داستان فیلم بر محور تاثیر و نقش حافظه در زندگی آدمی و مصائبی که بر اثر بریده شدن از گذشته به انسان روی می­آورد، شکل گرفته بود. زنی مغرور و ثروتمند که بر اثر سقوط در دریا و عوارض ناشی از غرق شدن، پس از رهایی از امواج به دست ماهیگیران، دچار نسیان و فراموشی شده و پس از آن مصائب و مشکلات فراوانی به وی روی می­آورد. درودگری که قبلاً برای کشتی تفریحی او و شوهرش اجیر شده و زن به او اهانت کرده بود به کینه توزی با زن برمی­خیزد و با استفاده از فراموشکاری زن، او را به منزل خود آورده و به کارهای سخت و پست وامی­دارد و با مجهول نشان دادن شخصیت وی و دادن هویت ساختگی به او، زن را وادار به هر خواری و مذلتی می­نماید. با گذشت زمان، چون به تدریج با گذشته­اش پیوند برقرار می­کند و حافظه­اش را باز می­یابد، دگرباره بخت و اقبال به او روی می­آورد و به آسودگی و زندگی دلخواه خود رجعت می­کند.

 این داستان و رابطه نمادینی که با نقش اجتماعی و فرهنگی «میراث فرهنگی» دارد، نشان می­دهد که عدم آگاهی از گذشته و روندهای تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی که شکل دهنده ملت­ها هستند، آنها را به موجود منفعلی تبدیل می­کند که همانند زن داستان فیلم، مثل مومی در دست دیگران به هر شکل درمی­آیند و مورد سوء استفاده، استثمار و استعمار قرار می­گیرند. ملتی که با گذشته خود بیگانه است و یا آگاهی­اش درباره گذشته سطحی است، رفتار و شخصیت خود را در قالب تصویری که دیگران از او کشیده­اند، دیده و بکلی شخصیت فرهنگی و ملی خود را از دست خواهد داد. عدم آگاهی به فرهنگ و تاریخ گذشته، باعث از خود بیگانگی یک ملت و در پایان اسارت فرهنگی و حتی سیاسی او شده و به ناچار، دیر یا زود چون تندیسی پوشالین در هم فرو می­ریزد. بدون تردید در همه کشورهای دنیا، پرداختن به سرگذشت ملی، بازسازی روندهای تحولات فرهنگی ـ اجتماعی از اهم فعالیت­ها و دغدغه­هایی است که بخشی از متخصصین و افراد آن جامعه را به خود مشغول داشته است. لیکن آنچه که مبحث اصلی این نوشتار و در واقع دغدغه مشترک ما و شماست، بحث­های آکادمیک و علمی در مسائل باستان­شناختی و تاریخی نیست، بلکه حفاظت از مدارک و مستنداتی است که پژوهشگران با اتکاء به آنها، به بازسازی و بازتعریف گذشته می­پردازند. مدارکی که به مانند پازل بزرگی، تکه­های هویت و شناسنامه ملی ما را تشکیل می­دهند. حفاظت از مستنداتی که هرکدام در تکمیل پازل مذکور و نشان دادن تصویری شفاف­تر از هویت ما، سهم مهمی دارند.

 نهادهای مدنی به عنوان سربازانی داوطلب، برخاسته از بطن اجتماع و عجین با مردم، نقش بسزایی در انتقال و تفهیم این دغدغه­های اصلی و کلیدی به لایه­های پنهان اجتماع و درون جامعه دارند. آنجا که نهادهای دولتی از انجام وظایف خود به نحو احسن باز می­مانند و یا به دلایل مختلف قادر به ایفای نقش خود نیستند، نهادهای مردمی به عنوان نیروهایی دلسوز، مردمی و خود جوش، با کمک مردم می­توانند به نجات بخشی و حفظ آثار و شواهد میراث فرهنگی اقدام نمایند.

در چند ساله اخیر، با رشد گسترده جامعه دانشگاهی، خوشبختانه نهادهای مردمی با بهره­مندی از اعضای متخصص و تحصیل کرده، توانسته­اند نقش درخور و مناسبی در حوزه میراث فرهنگی ایفا نمایند. اعتراض و مقاومت در خصوص آبگیری سد سیوند، ساخت هتل در محوطه شوش و ... مثال­های کوچکی از تلاش­های فراوان صورت گرفته در این سالیان از سوی نهادهای مردمی در حفاظت از میراث فرهنگی بوده است.

انجمن ایزیرتو را می­توان یکی از نهادهای فعال حوزه میراث فرهنگی دانست که با فعالیت­های متنوعی که در حوزه­های انتشارات، اطلاع رسانی به موقع و پیگیری پرونده محوطه­های در خطر از قبیل تلاش سه ساله در پرونده محوطه قره­کند در محور بوکان ـ مهاباد و ...، سعی در ایفای نقش موثر و مسجل خود در طی 5 سال فعالیت داشته است.

هرچند عضویت مستقیمی در انجمن ایزیرتو نداشته­ام، لیکن به واسطه ارتباط مداوم با تنی چند از اعضای این انجمن و مشاهده نتایج فعالیت­ها و تلاش­های آنان، بر این باورم که ایزیرتو با تمام مشکلات مالی، اجرایی و اداری مختلفی که از سر گذرانده است، این شایستگی را در خود نشان داده است که آن را انجمنی موفق بدانیم و به فعالیت­های آن دلخوش و امیدوار باشیم. پنجمین سال تولد ایزیرتو را به فال نیک می­گیرم و از همه شما بزرگواران دعوت می­کنم تا پابه­پای هم، در بارور کردن هرچه بیشتر این نهال فرهنگی کوشا باشیم و میراث­دارانی شایسته برای مدارک هزاران سال تحولات فرهنگی خفته در خاک باشیم.