گاهنامه ایزیرتو - سال دوم . شماره اول . شماره پیاپی 2
یادگارهای تاریخی و نقش آنها در توسعه گردشگری
عبدالعزیز مولودی
چکیده مقاله:
در این مقاله نویسنده با استناد به اینکه کشور ایران به طور کلی و مخصوصاً شمال غربی آن دارای منابع و جاذبههای مختلف تاریخی، فرهنگی و طبیعی فراوان است؛ به بررسی جایگاه این جاذبهها و صنعت گردشگری به عنوان یک صنعت سودآور جهانی در اقتصاد ملی میپردازد. سئوال مطرح برای نویسنده، بررسی علل موثر در ناکارآمدی گردشگری کشور است. در پاسخ به این سئوال نویسنده بر آن است که صرف نظر از عوامل موثر دیگر، مدیریت ناکارآمد بخش گردشگری در حوزه دولت در ارتباط با ثبت، مرمت و نگهداری آثار تاریخی، عامل ناکارآمدی صنعت گردشگری و از میان رفتن آثار تاریخی است. قلعه سرداربوکان، نمونه عینی بیتوجهی مدیریت گردشگری منطقه نسبت به یادگارهای تاریخی است که در اثر دست به دست شدن توسط نهادهای دولتی روبه نابودی است.
طرح مسئله:
ایران کشوری است که از نظر جاذبههای گردشگری و میراثفرهنگی، جزو 10کشور نخست جهان و جزو 5 کشور بالقوه توانمند در زمینه گردشگری و جذب گردشگر خارجی به شمار میرود. امّا علیرغم این و با داشتن زیباییهای طبیعی و یادگارهای تاریخی و فرهنگی بیشمار، هنوز جایگاه مناسبی در گردشگری جهانی نداشته و نتوانسته است سهم مناسبی از این صنعت را به خود اختصاص دهد. این مشکل در زمینه گردشگری داخلی نیز وجود دارد. این درحالیست که از گردشگری همواره به عنوان صنعتی با ارزش افزوده بالای اقتصادی نام برده میشود. برخی از واقعیتها در این زمینه گویای اهمیت فوق است:
· صنعت توریسم علیرغم بحران کنونی جهان در حال رشد است.
· توریسم بزرگترین صنعت جهان برحسب اشتغال و تجارت است.
· مسافرت رفتن، جزو بخشی از زندگی انسان شده است.
در ایران بعد از سالیان دراز و علیرغم وجود واقعیتهای مورد اشاره، صنعت گردشگری نه تنها به سهم قابل قبولی در محاسبه درآمد ملّی دست نیافته است؛ بلکه همین سهم ناچیز نیز سال به سال روبه افول است. سئوال اساسی که در این رابطه مطرح میشود آن است که چه علت یا عواملی در بروز این مشکل نقش داشته و دارند؟ در برآورد کلی، هرچند به تنهایی یک عامل موثر در بروز مشکل مذکور نمیتواند نقش داشته باشد، امّا به اعتقاد من یکی از اصلیترین عوامل موثر بر مشکل ناکارآمدی صنعت جهانگردی کشور، آسیبهای واردآمده به مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی در سطوح مختلف است. به عبارتدیگر دربررسی آسیبشناسانه مدیریت ناکارآمد صنعت گردشگری، میتوان به مواردی اشاره داشت که این صنعت را دچار سردرگمی و نوسان کرده است:
1ـ استفاده از مدیریت غیرتخصصی مشکل عمده و معمولی در این بخش است. نمونههای بارز این مشکل را میتوان تخریب و نابودی بسیاری از تالابهای پرجاذبه طبیعی، از میانرفتن و تخریب آثار و یادگارهای تاریخی در اثر عدم مدیریت ثبت، بازرسی و نگهداری آنها، حفاریهای غیر مجاز، تخریب و غارت آثار مدفون و ... مشاهده نمود.
2ـ نگاه مدیریت گردشگری ما نه اقتصادی است و نه اجتماعی. یعنی برنامهریزی با هدف افزایش بازده اقتصادی، افزایش درآمد ملّی و گسترش این صنعت صورت نمیگیرد (بهروز اشرف سمنانی، 1385).
از توجه به آمارهای منتشره سازمان جهانی گردشگری، میتوان دریافت که صنعت گردشگری اثرات بسیار مهمی بر سیستم اقتصادی جهان دارد. پیشبینی شده است که تعداد مسافران و جهانگردان در سال 2010 میلادی به حدود یك میلیارد نفر برسد. ایران با دارا بودن مقام جهانی مورد اشاره در زمینه دارا بودن جاذبههای گردشگری؛ در حال حاضر توان بیش از چهار میلیون گردشگر خارجی را دارد تا از آنها پذیرایی کند درحالیکه ظرفیت بکار گرفته شده در عمل، 5/1 میلیون گردشگر بوده که این نیز دائم در نوسان است . بنابراین مزیتهای صنعت گردشگری کشور هنوز در سیاستهای کلان کشور ناشناخته است. این امر باعث شده است که بسیاری از گردشگران که قبلاً به مقصد ایران وارد کشور میشدند؛ به کشورهای ترکیه، سوریه، اماراتمتحدهعربی و آسیایمیانه تغییر جهت دهند. ضمن اینکه گردشگران داخلی نیز ترجیح میدهند به کشورهایی چون ترکیه و امارات سفر کنند.
بررسی همه جانبه مشکلات موجود در زمینه صنعت گردشگری، فرصت بیشتری میخواهد، امّا دراینجا آنچه بیشتر مورد توجه است، بررسی آسیبشناسی مدیریت گردشگری در رابطه با آثار و یادگارهای تاریخی کشور میباشد. شمال غرب ایران، یعنی استانهای آذربایجان شرقی و غربی،کردستان، ایلام و کرمانشاه؛ از جمله استانهای زرخیز کشور از نظر جاذبههای گردشگریاند که تا حال مورد استفاده قرار نگرفتهاند. اگر در زمینه مشکلات خاص منطقه بتوان به کمبود یا نبود تاسیسات گردشگری مناسب، آثار ناشی از عدم امنیت اجتماعی و سیاسی گذشته و وجود میادین مین در نقاط مرزی اشاره کرد؛ بدونشک بیتوجهی به آثار تاریخی و یادگارهای گذشته از سوی مدیریت گردشگری کشور، عامل دیگری است که در صورت عدم بازنگری در آن؛ میتواند هم زیر ساختهای تاریخی کشور را آسیب بیشتر برساند، هم صنعت گردشگری را با رکود بیشتر مواجه گرداند. یادگارهای تاریخی بر جامانده از گذشته، بخشی از هویت فرهنگی، قومی و ملّی جامعه است و تلاش برای ثبت، نگهداری و مرمت آنها کمک به حفظ هویت و تداوم کیان فرهنگی در آینده است. علاوه بر آن؛ عامل موثری در تعامل و توسعه فرهنگی و البته اقتصادی و صنعتی به شمار میآیند. اهمیّت این یادگارها و نقش هویتساز آنها در عصر جهانی شدن برکسی پوشیده نیست. بنا به گفته معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، از مجموع بیش از یک میلیون اثر تاریخی شناسایی شده و قابل ثبت در کشور تنها 160هزار اثر تاکنون ثبت ملّی شدهاند (خبرگزاری مهر- 1386). به عبارت دیگر بسیاری از آثار ارزشمند تاریخی وجود دارند که هنوز به ثبت ملّی نرسیده و در معرض تخریب قرار دارند.
قلعه سردار بوکان
قلعه سردار بوکان، از بناها و یادگارهای تاریخی دوره قاجاریه است که در سال 1285قمری در کنار حوض پرآب مشهور به حوض بزرگ بوکان توسط سردارعزیزخانمکری احداث گردید. قلعه در بالای تپهای به ابعاد50 در60متر و ارتفاع 13متر با مصالحی از قبیل ساروج، خاکرس و خاکسفید و با استفاده از آجرهای 20در20سانتی متری و چوب ساخته شده است. طول قلعه 30متر و عرض آن 25 متر بوده است. قلعه در ابتدا دارای 6 شانشین بوده و بر روی 9 ستون سنگی به ارتفاع 2متر و قطر 1متر قرار داشته است. قلعه دارای مردابی بوده با حوض و فواره که آب آن توسط تلمبههایی از حوض بزرگ که 11متر پایینتر از قلعه قرار داشته؛ تأمین میشده است. در دو گوشه شرقی و غربی قلعه در بالای برجهای مرتفع منشوری شکل آن، دو کنگره فلزی نصب بوده که از آن نیز برای سکونت و به عنوان مرکز حکومت استفاده میشده است. از قلعه در سالهای 1325 تا 1351 شمسی به عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه (دبستان شاهپور) استفاده میشده است. بعد از انقلاب اسلامی نیز پایگاه نیروی مقاومت سپاه در آن مستقر شده تا اینكه در سال 1361 كل قلعه را ویران كردند و دیگر اثری از آن باقی نماند و اكنون از تپه به عنوان پایگاه بسیج استفاده میشود (كدخدا محمدی،1381).
دست به دست شدن قلعه توسط نهادهای مختلف و نهایتاً کاربری نظامی آن، نهتنها مانع از آن بوده است که قلعه متولی خاصی مانند اداره میراث فرهنگی داشته باشد تا از آن نگهداری نماید، بلکه تخریب تاریخی آنرا نیز بدنبال داشته و تبدیل به تلی از خاک و خاکریز گردیده است. در حال حاضر عملاً یکی از یادگارهای تاریخی منطقه و منسوب به سردار کل با خطر نابودی کامل روبروست. در سالهای گذشته مسئله بازپسگیری قلعه از سوی میراث فرهنگی، آموزش وپرورش بوکان و شهرداری مورد منازعه بوده و هیچ یک نیز در این زمینه و مخصوصاً میراث فرهنگی استان جدیتی بخرج ندادهاند تا این اثر از بلاتکلیفی خارج شود. این درحالیست که فضای مورد اشاره در طرح تفضیلی شهرستان، به عنوان فضای ورزشی ارزیابی شده است! علاوه برآنکه گفته میشد طرحی از سوی فرمانداری بوکان برای تبدیل مجموعه حوض بزرگ و قلعه سردار به مجموعه گردشگری در مرکز شهر وجود داشته است. صرف نظر از وجود یا عدم وجود چنین طرحی، در سالهای اخیر بادادن مجوز ساخت پاساژ در کنار حوض بزرگ و احداث خیابان در حد فاصل حوض بزرگ و قلعه سردار، عملاً برای هیمشه تصور به هم پیوستن دو اثر تاریخی یاد شده به رویایی ناممکن تبدیل شد. بنابراین چنانکه گفته شد؛ تخریب بناهای تاریخی و سهلانگاری در ثبت، مرمت و نگهداری آنها ریشه در سوء مدیریت آثار تاریخی دارد و موجب بیگانگی نسلهای آینده از یادگارهای تاریخی ارزشمند آنها میشود. برای توسعه صنعت گردشگری کشور و شکوفایی اقتصادی و فرهنگی منطقه و ایران، اگرچه فاکتور امنیت اجتماعی لازم است: امّا کفایت آن تنها در افزایش و گسترش امور زیر بنایی گردشگری مخصوصاً ثبت، حفظ و مرمت آثار و یادگارهای تاریخی است.
لذا پیشنهاد میشود که:
• در ثبت، حفظ و نگهداری آثار تاریخی مخصوصاً در مناطق غرب کشور جدیت بیشتری توسط سازمان میراث فرهنگی اعمال شود (در سالهای اخیر آهنگ رشد خوب بوده است).
• از آنجا که سازمانهای غیردولتی دواطلبانه میتوانند نقش موثری از نظر اجتماعی ایفا نمایند، لازم است بستر لازم برای تأسیس و فعالیت آنها بیشتر فراهم شود.
• اعتبار لازم برای حمایت، ثبت و نگهداری آثار تاریخی و طبیعی در بودجه دولت تأمین گردد.
• ویرانه قلعه سردار بوکان به میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی تحویل داده شود تا ضمن انجام امور مربوط به مرمت آن، جهت بازسازی و تبدیل آن به مکانی گردشگری اقدام نماید.
• شهرستان بوکان که از جمله شهرهای بزرگ استان محسوب میشود، صاحب اداره میراث فرهنگی و گردشگری شود.
منابع و مأخذ:
1. كدخدا محمدی، امیر، طراحی مركز قدیم شهر بوكان (پایان نامه تحصیلی كارشناسی ارشد معماری) دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین.1381.
2. اشرف سمنانی، بهروز. مدیریت ناتوان، آسیبشناسی صنعت گردشگری، مجله اینترنتی فصل نو، (شنبه 11شهریور 85).
خبرگزاری مهر ، مصاحبه با فریبرز دولت آبادی، معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ، 24/1/86((www.mehrnews.com.