سنندج نگين كردستان
سنندج مرکز استان کردستان در دامنه شرقي کوه آبيدر يکي از شهرهاي زيباي غرب کشور محسوب مي شود که با برخورداري از جاذبه هاي تاريخي و طبيعي به يکي از مراکز اصلي گردشگري استان تبديل شده است.
به استناد گفته مورخين، قلعه سنه دژ (سنندج) را سليمان خان اردلان والي کردستان در زمان شاه صفي ـ 1052 هـ .ق آباد ساخت و کلمه غم ها را که به حساب ابجد 1046 مي شود ماده تاريخ آن قرار داد. هيچيک از جغرافي نويسان اسلامي اين شهر را به اين اسم در آثار خود ذکر نکرده اند در برخي از کتب مي خوانيم سنه دژ در سالهاي 488 قبل از ميلاد مسيح موجوديت و رسميت داشته است. در آن سالها آرتوباران پسر داريوش هخامنشي استاندار آذربايجان، طغيان کرده و چون شکست خورد به سنه دژ در کردستان گريخت و در قلعه آن مکان رفته و تحصن کرد.
سين دژ در زبان پهلوي هخامنشي يکي از اسامي آفتاب بود. آريان مورخ معروف راجع به سين دژ مي گويد قلعه اي بود واقع در يک دشت محاط از کوه و ايرانيان عقيده داشتند که آن قلعه را (دا-آه-وه) ساخته است. دا آه وه کلمه اي است که در زبان فارسي امروزي به ديو تبديل شده است و اين بدان معني بود که معتقد بودند ديواره هاي قلعه چنان محکمند که انگار آنرا بشر نساخته است. البته آريان به اين روايت خرافي اعتقاد نداشته و اعلام کرده است که سين دژ بدست «اشتو ويگو» پادشاه معروف قوم ماد ساخته شده است که در ساخت آن از اسيران آشوري استفاده کرده است. سينه دژ را سينه کوه و سانان دژ يعني قله اميران و قلعه عقاب نيز معني کرده اند بيشتر مورخان نام سنندج را سينه دژ مي دانند که نشان از حصاري محکم بر قلعه ايکه در محل سنه دارد. همچنين احتمال دارد که سنندج از ترکيبسنان دچ بوجود آمده باشد که به معناي دژ سخت چون سنان يا سندان آهنگري است و يا به تعبير ديگر، سانا دژ يعني دژ سلاطين. دلايل تاريخي روشن مي سازد که هر زمان حکومت مرکزي تضعيف شده است با شجاعت و دلاوري بيش از حدي به حفظ حدود و ثغور خود پرداخته و هيچگاه ننگ اسارت را نپذيرفته اند. در گذشته بجاي شهر فعلي شهري بنام «سير» وجود داشت که اين کلمه در فارسي به معناي «سي سر» استمجاور سي سر، محلي بود به نام صد خانيه (صد خانه) که احتمالاً به مرور زمان اين نام به سنه تغيير يافته است.
سنندج مدت چهار قرن تحت حکومت موروثي خاندان اردلان بود که نسبت خود را به ساسانيان مي رساندند. کريم خان زند در سال 1146هـ ق سنندج را ويران کرد و پس از يک دوره هرج و مرج، خسرو خان اردلان در سنندج مستقر شد. آقا محمد خان نيز به پاس خدمات وي سنقر را نيز ضميمه قلمرو او کرد. از سال 1214 تا 1240 هـ ق امان الله خان پسر خسرو خان در سنندج حکومت کرد که در اين مدت اصلاحات زيادي براي آباداني و عمران شهر سنندج بعمل آمد. در حکومت رضا قلي خان اردلان بين اعضاي اين خانواده اختلافاتي بوجود آمد و پس از يک سلسله کشمکشها، سرانجام امان الله خان برادر رضا قلي خان به حکومت رسيد و در حقيقت اين شخص آخرين والي موروثي سنندج بود که از سال 1265 تا 1284 هـ ق حکومت کرد. درسال 1284 هجري قمري دولت مرکزي، حاج ميرزا معتمد الدوله عموي ناصر الدين شاه را به حکومت کردستان منصوب کرد که تا سال 1291 هـ ق در آنجا حکمراني کرد. درحال حاضر سنندج مرکز استان است و يکي از شهرهاي زيباي استان کردستان و غرب کشور محسوب مي شود.
سنندج مرکز اين شهرستان و استان کردستان است که در فاصله 520 کيلومتري جنوبي غربي تهران در مسير آسفالته مياندوآب ـ کرمانشاه و زنجان ـ کرمانشاه قرار دارد. به دليل کوهستاني بودن منطقه کردستان، شهر سنندج که داراي دشت، قشلاق و رودخانه است، هميشه عامل جذب عشاير کوچروي کرد بوده است. اين شهرستان داراي شهر ديگري به نام «شويشه» است و جمعيت آن طبق برآورد سال 1379، 388138 نفر بوده است.
وجه تسميه شهر سنندج (سنه يا سنه دژ) که از شهرهاي کهن و مقدس است به آيين مهر و زردشت د اين بخش ايران باز ميگردد. ارتباط اين شهر و نواحي مجاور آن با اساطير پهلواني آريايي از اهميت و قدمت اين شهر حکايت ميکند. اين شهر در قديم روي تپه بزرگي در کنار رودخانه قشلاق به نام «پيالکه توش نوذر» قرار داشته، قلعه حسنآباد که دژي ساساني بود، نزديک اين شهر واقع بود و هماره به عنوان پادگاني براي حمايت از اين شهر عمل ميکرد. شهر کهن «سنهدژ» احتمالاً در اثر زلزله و هجوم مغول ويران شد و تا زمان صفوي به صورت دهکدهاي به حيات خود ادامه داد. مرکز حکومتي اين شهر پس از ويراني، به قلعه حسنآباد منتقل شد. شهر جديد سنندج در دوره صفوي و در روزگار شاهصفي در سال 1046 هجري قمري توسط «سليمانخان اردلان» پايه گذاري شد. سليمان خان مرکز حکومت را از قلعههاي حسن آباد و پلنگان به شهر سنه منتقل و اقدام به آباد ساختن آن نمود. وي قلعه حکومتي را با استحکام تمام در بالاي تپهاي بنا نهاد و عمارات، حمام، مسجد و بازار را در خارج و اطراف قلعه ساخت. او با احداث يک رشته قنات در دشت «سرنووي» در فاصله هزار قدمي شهر که در سال 1309هجري قمري در اثر توسعه شهر داخل محدوده شهر شده بود آب را به داخل شهر و ميان قلعه هدايت کرد. گسترش شهر مربوط به زمان «امانالله خان اردلان» است. او قلعه حکومتي را توسعه داد و چندين تالار و عمارت در آنجا ساخت و در فاصله سالهاي 30ـ1220 هجري قمري با احداث عمارتهاي، بازار، کاروانسرا و مسجد از جمله مسجد معروف به «دارالاحسان» در ميان شهر به توسعه شهر پرداخت. همچنين در سال 1222 هجري قمري باغ و عمارت خسروآباد را توسعه بخشيد.
سنندج به لحاظ موقعيت جغرافيايي و فعاليتهاي شهرسازي عصر صفوي و قاجار، از بافت شهري سنتي با ارزشي برخوردار است که بناهاي مسکوني و عامالمنفعه متعددي مانند حمام، مساجد، بازار و تکيه در آن باقي مانده است. بافت قديمي شهر سنندج، مسجد دارالاحسان، مسجد دارالامان (مسجد والي)، بازار قديمي و بازار سرتپوله، مسجد رشيد قلعه بيگي، مسجد ميرزا فرجالله، قرآن نگل در مسجد روستاي نگل، مسجد وزير، مسجد خورشيد لقاخانم، مسجد وکيل، مسجد و تکيه عبدالله بيگ، مسجد ملااحمد قيامتي، مسجد آويهنگ، کليساي سنندج، امامزاده پير عمر، امامزاده هاجر خاتون، امامزاده طاقه گوره، مقبره شرفالملک، بقعه شيخنجمالدين، پل قشلاق، حمام پاشاخان، حمام خان، حمام دوخزينه، حمام شيشه، حمام صلاحي، حمام عبدالخالق، حمام وکيل الملک، عمارت آصف ديوان، عمارت و باغ آيتالله مردوخ، عمارت امجدالاشراف، عمارت سرهنگ آزموده اردلان، مجموعه عمارت شيخ محمدباقر غياثي، خانه گلهداري، خانه مجتهدي، عمارت مشير ديوان، خانه معمارباشي، عمارت ملالطفالله شيخالاسلام، عمارت ملکالتجار، عمارت وکيل الملک، عمارت خسروآباد، ساختمان شهرداري، باغ اميريه، باغ امانيه، آبيدر، موزه سنندج و موزه تاريخ طبيعياست.